Key Facts about Teenage Pregnancy

J.F.  Gurbanova; A.F.  Amirova; M.N.  Abdullayeva; E.K.  Babayeva

doi:10.28942/???.v12i4y2025.23

Abstract

Pregnancy during adolescence is often unwanted and unplanned and, in addition to serious social and medical consequences, can lead to social stigma, bullying, and domestic violence. However, the most important factor is the health of the girls themselves and their future children, as early pregnancy and subsequent childbirth carry the risk of various complications. Pregnancy during adolescence carries additional health risks for both mother and child. Teenagers often lack prenatal care, reducing the chances of preventing pregnancy complications that= can lead to problems later in life. Teenage mothers are at risk for complications such as hemorrhage, preeclampsia, eclampsia (a sudden increase in blood pressure and seizures), preterm labor, premature rupture of membranes, intrauterine fetal death, and low birth weight. Preventing adolescent pregnancy and its associated mortality and morbidity is fundamental to improving health outcomes throughout life and is essential for achieving the Sustainable Development Goals (SDGs) on maternal and newborn health.

Full article

Yeniyetmə hamiləliyi - yetkinlik yaşına çatmayan yeniyetmə qızın inkişaf etməkdə olan bir embrion və döl daşıması vəziyyətidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 15-19 yaşlı təxminən 16 milyon qız uşağı hamilə qalır və dünyaya gəlir ki, bu da dünya üzrə bütün doğuşların 11%-ni təşkil edir. Bu halların 95 faizi aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verir. Statistikalar göstərir ki, qızlar arasında hamiləliklərin 30%-ə qədəri abortla, 14%-i abortla, 56%-i isə doğuşla başa çatır. Yetkinlik yaşına çatmayanların üçdə ikisi nikahdankənar uşaq dünyaya gətirir. Sosial vəziyyətə görə xəstələrin 72%-i məktəbə gedir.

Yeniyetmə hamiləliyi aydın şəkildə müəyyən edilmiş səbəbləri və əhəmiyyətli sağlamlıq, sosial və iqtisadi nəticələri olan qlobal bir fenomendir. Yeniyetmələrin doğum nisbəti (YDN) qlobal miqyasda azalsa da, dəyişiklik tempi bölgələrə görə dəyişir. Bundan əlavə, həm ölkələr arasında, həm də ölkələr daxilində əhəmiyyətli fərqlər mövcuddur. Yeniyetmələrin hamiləlik nisbətləri adətən daha aşağı təhsil səviyyəsinə və ya iqtisadi statusuna malik əhali arasında daha yüksəkdir. Bundan əlavə, bu və digər həssas qruplar ilk doğuş nisbətində daha yavaş azalma yaşayır və bu da mövcud bərabərsizlikləri daha da artırır. Uşaq nikahı və uşaqlara qarşı cinsi istismar qızlar arasında, çox vaxt istənməyən hamiləlik riskini artırır.

Bir çox şəraitdə, yeniyetmələr kontraseptiv vasitələrə çıxış və istifadə maneələri üzündən istənməyən hamiləliklərdən qaçına bilmirlər. Hamilə və valideynlik edən yeniyetmələr üçün keyfiyyətli analıq qayğısına çıxışın artırılmasına getdikcə daha çox diqqət yetirilir. ÜST, tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edərək, yeniyetmə hamiləliyi problemi barədə məlumatlılığı artırır, fəaliyyət üçün məlumat toplayır, siyasət və proqramları dəstəkləmək üçün vasitələr hazırlayır, ölkənin potensialını gücləndirir və bu məsələnin effektiv şəkildə həllində onlara dəstək olur. Problemin miqyası inkişaf etməkdə olan bölgələrdə hər il 15-19 yaş arası 21 milyon qızın hamilə qaldığı və onlardan təxminən 12 milyonunun uşaq dünyaya gətirdiyi təxmin edilir.

Qlobal miqyasda, ÜST-də azalma 2000-ci ildə hər 1000 yeniyetmə qıza (15-19 yaş) düşən 64,5 doğuşdan 2023-cü ildə hər 1000 yeniyetmə qıza düşən 41,3 doğuşa düşüb. Bununla belə, ÜST-də azalma tempi regionlar üzrə qeyri-bərabər olub, ən sürətli azalma Cənubi Asiyada, daha yavaş azalma isə Latın Amerikası və Karib dənizi (LAC) və Sub-Sahara Afrikada (SSA) müşahidə olunub. Azalma bütün regionlara təsir etsə də, 2023-cü ildə hər 1000 yeniyetmə qıza düşən doğuş müvafiq olaraq 97,9 və 51,4 olmaqla SSA və LAC-də ən yüksək olaraq qalıb.

Regionlar daxilində YDN nisbətlərində də əhəmiyyətli fərqlər mövcuddur. Məsələn, 2023-cü ildə ÜST-ün Afrika bölgəsində IRR nisbətinin hər 1000 yeniyetmə qıza 97 olduğu təxmin edilirdi, Avropa bölgəsində isə bu rəqəm hər 1000 qıza 13,1 idi. Hətta ölkələr daxilində də böyük fərqlər mövcuddur: məsələn, 2018-ci ildə Zambiyada artıq doğuş etmiş (və ya sorğu zamanı hamilə olan) yeniyetmə qızların faizi Lusakada 14,9%-dən Cənub əyalətində 42,5%-ə qədər dəyişmişdir. 2017-ci ildə Filippində bu nisbət Kordilyer İnzibati Bölgəsində 3,5%-dən Davao Bölgəsində 17,9%-ə qədər dəyişmişdir.

Qlobal olaraq təxmin edilən YDN-də azalmaya baxmayaraq, yeniyetmə qızların doğuşlarının faktiki sayı yüksək olaraq qalır. 2021-ci ildə 15-19 yaşlı qızların doğuşlarının ən yüksək sayının CSA-da (6,114,000) baş verdiyi, Orta Asiyada isə bu cür doğuşların xeyli az olduğu (68,000) təxmin edilir. Elə həmin ildə CSA-da 10-14 yaşlı yeniyetmələr arasında müvafiq rəqəm 332,000 doğuş təşkil etmişdi, Cənub-Şərqi Asiyada (CƏA) isə 22,000 doğuşdur.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin saytına olan rəsmi məlumata istinad edərək 15-49 yaşlı hər 1 000 qadına düşən abortların sayı - 2014-2024 illər üzrə armaqdadır.

Yeniyetməlik dövründə hamiləlik üçün ilkin şərtlər

Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə yeniyetmə hamiləliyinə təsir edən risk və qoruyucu amillərin araşdırılması göstərir ki, yeniyetmə hamiləliyi ümumiyyətlə təhsil səviyyəsi və ya iqtisadi statusu aşağı olan əhali qrupları arasında daha çox yayılmışdır. Bu həssas qruplardakı yeniyetmələr arasında ilk dəfə doğuş nisbəti xüsusilə yavaş azalır və bu da bərabərsizliyin artmasına səbəb olur.

Yeniyetmə hamiləliyinin və doğuşunun artmasına bir neçə amil təsir göstərir. Birincisi, bir çox cəmiyyətlərdə qızlar erkən evlənməyə və uşaq dünyaya gətirməyə məcbur edilirlər. 2021-ci il etibarilə qlobal miqyasda evlənən qızların sayı 650 milyon olaraq qiymətləndirilir. Uşaq nikahı qızları hamiləlik riskini artırır, çünki çox erkən evlənən qızlar adətən hamiləliyin təxirə salınması və kontrasepsiyadan istifadə ilə bağlı qərarlar qəbul etməkdə məhdud muxtariyyətə malikdirlər. İkincisi, bir çox cəmiyyətlərdə qızlar məhdud təhsil və məşğulluq perspektivlərinə malik olduqları və analığı yüksək qiymətləndirildiyi üçün hamilə qalmağı seçirlər.

Bir çox hallarda, yeniyetmələr üçün kontraseptiv vasitələrə çıxış çətindir. Hətta mümkün olduqda belə, yeniyetmələr yaşları, pul çatışmazlığı və ya onları haradan əldə etmək və necə düzgün istifadə etmək barədə məlumatsızlıqları səbəbindən kontraseptiv vasitələr əldə edə bilməyə bilərlər. Kontraseptiv vasitələr əldə etmək cəhdləri bəzən damğalana bilər. Bundan əlavə, yeniyetmələr mənfi reaksiyalar, eləcə də həyat şəraitindəki və reproduktiv niyyətlərdəki dəyişikliklər səbəbindən kontraseptiv vasitələrdən istifadəni dayandırmağa daha çox meyllidirlər. Yaşa və ya ailə vəziyyətinə görə kontraseptiv vasitələrə çıxışı məhdudlaşdıran qanunlar və qaydalar yeniyetmələrin çıxışı və istifadəsinə ciddi maneələr yaradır. Bu, tez-tez səhiyyə işçiləri arasında qərəzli münasibətlər və/və ya yeniyetmələrin cinsi sağlamlıq ehtiyaclarını tanımaqda istəksizliklə müşayiət olunur.

Uşaqlara qarşı cinsi zorakılıq arzuolunmaz hamiləlik riskini artırır. ÜST-ün 2021-ci il hesabatında dərc olunmuş hesablamalara görə, 20 yaşdan kiçik 120 milyon yeniyetmə qız partnyoru olmayan biri tərəfindən cinsi zorakılığa məruz qalıb. Bu zorakılığın əsas səbəbi gender bərabərsizliyidir; qızlar oğlanlara nisbətən daha çox təsirlənir, baxmayaraq ki, problem oğlanlara da təsir edir. 2020-ci il hesablamalarına görə, səkkiz uşaqdan ən azı biri 18 yaşına çatmamış cinsi zorakılığa məruz qalıb və 15-19 yaşlı hər 20 qızdan biri ömür boyu cinsi əlaqəyə məcbur edilib.

Yeniyetməlik dövründə hamiləliyin, doğuşun və erkən nikahların qarşısının alınması hədəfləri DİM (Davamlı İnkişaf Məqsədləri) gündəliyinə daxil edilib və onların həyata keçirilməsi xüsusi göstəricilərlə dəstəklənir, o cümlədən 3.7.2 "eyni yaş qrupundakı hər 1000 yeniyetmə qıza düşən yeniyetmə qızlar (10-14 yaş; 15-19 yaş) arasında doğum nisbəti" və 5.3.1 "18 yaşından əvvəl evlənmiş 20-24 yaş arası qadınların nisbəti".

Yeniyetməlik dövründə hamiləliyin qarşısının alınması üçün strategiyalar və tədbirlər əsasən onun qarşısının alınmasına yönəlib. Eyni zamanda, hamiləlik və uşaq böyütmə dövründə yeniyetmələr üçün keyfiyyətli analıq xidmətinə çıxışın artırılmasına getdikcə daha çox diqqət yetirilir. Bu cür qayğının mövcudluğu ilə bağlı mövcud məlumatlar mürəkkəb bir vəziyyəti ortaya qoyur. Keyfiyyətli qayğıya çıxış yeniyetmənin coğrafi mövqeyindən və sosial statusundan asılı olaraq dəyişir. Baxımın məhdudlaşmadığı hallarda belə, yeniyetmələr yetkin qadınlarla müqayisədə daha aşağı keyfiyyətli klinik qayğı və şəxslərarası problemlər üçün dəstək alırlar.

ÜST, tərəfdaşlarla əməkdaşlıq çərçivəsində yeniyetmələrin problemləri barədə məlumatlılığı artırır, fəaliyyət üçün məlumat və epidemioloji məlumatlar toplayır, proqram dəstək vasitələri hazırlayır və sınaqdan keçirir, ölkənin potensialını gücləndirir və yeniyetmələrin cinsi və reproduktiv sağlamlığına diqqət yetirməyə başlayan azsaylı, lakin getdikcə artan sayda ölkəni dəstəkləyir. Bu kollektiv səylər sayəsində yeniyetmələrin sağlamlığı qlobal səhiyyə və inkişaf gündəliyinin ön sıralarına çıxmışdır. Bu dəyişən kontekstdə ÜST, ölkələrə milli proqramları çərçivəsində yeniyetmə hamiləliyinin effektiv şəkildə həllində, erkən nikahların qarşısının alınmasında və evli yeniyetmələrə sosial qayğı və dəstək göstərməkdə dəstək olmaq üçün müxtəlif sektorlarda işlərini davam etdirir.

Yeniyetmə hamiləliyi, aydın şəkildə müəyyən edilmiş səbəbləri və fərdlər, ailələr və cəmiyyətlər üçün ciddi sağlamlıq, sosial və iqtisadi nəticələri olan qlobal bir fenomendir. Bunun qarşısını almaq üçün sübutlara əsaslanan tədbirlər barədə razılığa gəlinib. Yeniyetmələr arasında erkən nikahların, hamiləliyin və doğumun qarşısının alınmasına sadiqlik qlobal, regional və milli səviyyələrdə artır. Bəzi ölkələrdə bu cür səylərə qeyri-hökumət təşkilatları rəhbərlik edir. Getdikcə daha çox ölkənin hökumətləri bu problemləri həll etmək üçün genişmiqyaslı proqramlar yaratmaqda öncülük edirlər. Onlar digər ölkələr üçün bu təcili, lakin əldə edilə bilən problemləri təcili həll etmək üçün ilham və nümunə rolunu oynayır.

Yeniyetmə hamiləliyi çox vaxt arzuolunmaz və planlaşdırılmamış olur və ciddi sosial və tibbi nəticələrə əlavə olaraq, sosial stiqma, izdiham və ailə daxilində zorakılığa səbəb ola bilər. Ancaq ən vacib amil qızların özlərinin və gələcək övladlarının sağlamlığıdır, çünki erkən hamiləlik və sonrakı doğuş müxtəlif fəsadlar riskini daşıyır. Yeniyetmə hamiləliyi həm ana, həm də uşaq üçün əlavə sağlamlıq riskləri daşıyır. Yeniyetmələrə çox vaxtı doğuşdan əvvəl - antenatal qayğı göstərilmir, bu da hamiləliyin gedişatında yarana biləcək fəsadların qarşısını almaq imkanını azaldır, sonrakı həyatda problemlərə səbəb ola bilər. Yeniyetmə analar qanaxma, preeklampsiya, eklampsiya (qan təzyiqinin kəskin artması, qıcolmalar), vaxtından əvvəl doğuş, dölyanı mayenin vaxtından əvvəl axması, bətndaxili fetal ölüm və aşağı çəki kimi ağırlaşmalar riski altındadır. Erkən hamiləlik təkcə yeniyetmə qız üçün deyil, körpəsi üçün də təhlükəlidir. 20 yaşa qədər gənc analar arasında həyatın ilk ilində ölü doğuş və körpə ölümü göstəriciləri 20-29 yaşlı analarla müqayisədə 50% yüksəkdir. Təbii ki, kontraseptiv üsullardan istifadə etməklə arzuolunmaz hamiləlikdən qorunmaq daha yaxşıdır, lakin hamiləliyin dayandırılması zəruridirsə, bu, yalnız həkim nəzarəti altında, müasir, təhlükəsiz texnologiyalardan istifadə etməklə və ilkin mərhələdə tibb müəssisəsində aparılmalıdır.

Beləliklə, ÜST-nün diqqətini cəlb edən vacib məqamlar:

• 2019-cu ildə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə (AOGÖ) hər il 15-19 yaşlı yeniyetmə qızlar arasında təxminən 21 milyon hamiləlik baş verib ki, bunun da təxminən 50%-i planlaşdırılmamış, təxminən 12 milyonu isə doğuşla nəticələnib.

• 2019-cu ilin məlumatları göstərir ki, 15-19 yaşlı yeniyetmə qızlar arasında planlaşdırılmamış hamiləliklərin 55%-i abortla nəticələnir ki, bu da AOGÖ-lərdə çox vaxt təhlükəlidir.

• Yeniyetmə analar (10-19 yaş) 20-24 yaşlı qadınlarla müqayisədə eklampsiya, doğuşdan sonrakı endometrit və sistemik infeksiyalar riski altındadır və onların körpələrinin aşağı çəkidə doğulması, vaxtından əvvəl doğulması və ağır neonatal xəstəliklərə tutulması ehtimalı daha yüksəkdir.

• 10-14 yaşlı qızların doğuşları haqqında məlumatlar getdikcə daha çox əldə edilir. 2023-cü ildə 10-14 yaşlı qızlar arasında qlobal yeniyetmə doğum nisbətinin hər 1000 qıza 1,5 doğuş olduğu təxmin edilirdi, bu rəqəmlər Sub-Sahara Afrikada (4,4) və Latın Amerikası və Karib dənizində (2,3) daha yüksəkdir.

• Yeniyetmələr arasında hamiləliyin və bununla əlaqəli ölüm və xəstələnmə hallarının qarşısının alınması həyat boyu sağlamlıq nəticələrinin yaxşılaşdırılması üçün əsasdır və ana və yeni doğulmuş körpələrin sağlamlığı üzrə Davamlı İnkişaf Məqsədlərinə (DİM) nail olmaq üçün vacibdir.

Figures

Keywords

References

1. WHO. Geneva: WHO; 2024. Adolescent pregnancy. https://www.who.int/news-room/factsheets/detail/adolescent-pregnancy
2. Phipps MG, Sowers M. Defining early adolescent childbearing. Am J Public Health. 2002;92:125–8. doi: 10.2105/ajph.92.1.125.
3. Maharaj NR. Adolescent pregnancy in sub-Saharan Africa - a cause for concern. Front Reprod Health. 2022;4:984303. doi: 10.3389/frph.2022.984303.
4. Yakubu I, Salisu WJ. Determinants of adolescent pregnancy in sub-Saharan Africa: a systematic review. Reprod Health. 2018;15:15. doi: 10.1186/s12978-018-0460-4.
5. Sully EA, Biddlecom A, Daroch J, Riley T, Ashford L, Lince-Deroche N et al., Adding It Up: Investing in Sexual and Reproductive Health 2019. New York: Guttmacher Institute; 2020.
6. Chung HW, Kim EM, Lee JE. Comprehensive understanding of risk and protective factors related to adolescent pregnancy in low- and middle-income countries: A systematic review. J Adolesc. 2018;69:180–8. doi: 10.1016/j.adolescence.2018.10.007.
7. https://www.stat.gov.az/source/healthcare/
8. Darroch J, Woog V, Bankole A, Ashford LS. Adding it up: Costs and benefits of meeting the contraceptive needs of adolescents. New York: Guttmacher Institute; 2016.
9. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. World Population Prospects 2022 - Special Aggregates, Online Edition; 2022.
10. Zambia Statistics Agency, Ministry of Health (MOH) Zambia, and ICF. Zambia Demographic and Health Survey 2018. Lusaka, Zambia, and Rockville, Maryland, USA: Zambia Statistics Agency, Ministry; 2018.
11. Philippine Statistics Authority (PSA) and ICF. Philippines National Demographic and Health Survey 2017. Quezon City, Philippines, and Rockville, Maryland, USA: PSA and CF; 2018.
12. Chung, W.H, Kim, ME., Lee, J. Comprehensive understanding of risk and protective factors related to adolescent pregnancy in low- and middle-income countries: A systematic review. Journal of Adolescence. 2018; 69: 180-188.
13. Zholondziovskaya OE, Putilova NV, Shakirov RT, Kinzhalova SV. Pregnancy and childbirth in young women: risk factors and course features. Russian Bulletin of Obstetrician-Gynecologist. 2021;21(5):84-89. (In Russ.) https://doi.org/10.17116/rosakush20212105184
14. Chandra-Mouli V, Camacho AV, Michaud P-A. WHO guidelines on preventing early pregnancy and poor reproductive outcomes among adolescents in developing countries. J Adolesc Health. 2013;52:517–22. doi: 10.1016/j.jadohealth.2013.03.002.